Çocuklarda boy uzaması, büyüme plakları olarak bilinen epifiz kıkırdağındaki hücre çoğalması ile gerçekleşen, iskelet sisteminin gelişimine bağlı doğal bir süreçtir. Bu süreç doğumdan ergenlik döneminin sonuna kadar devam eder.
Uzun kemiklerin uçlarındaki büyüme plaklarında meydana gelen hücresel çoğalma ve ardından gelen kalsifikasyon çocuğun boyunun artmasını sağlar. Boy uzamasında genetik faktörlerin yanı sıra hormonlar, beslenme durumu, fiziksel aktivite düzeyi ve çevresel koşullarla da etkilidir. Boy uzaması her yaşta sabit hızda ilerlemez. Bebeklikte hızlıyken, okul çağında yavaşlar, ergenlikte yeniden hızlanır ve ergenliğin sonuna doğru durur.
Bir çocuğun erişkin final boyunu belirleyen ana faktör genetiktir. Ancak bu genetik potansiyeli en iyi şekilde kullanmak için öncelikle sağlıklı yaşam alışkanlıklarının oluşturulması gerekir.
Dengeli ve yeterli beslenme burada kilit bir faktördür. Çocuklar mutlaka yaşına uygun ve çeşitli beslenmeli. Ana öğünleri atlamamalıdır. Özellikle kahvaltı yapma alışkanlığı küçük yaşlarda kazandırılmalıdır. Beslenmenin yanı sıra çocukların yaşına uygun kaliteli ve yeterli uyku almaları çok önemlidir. Hem erken uyumaları hem de yaşlarına uygun süre uykularını sürdürmeleri önemlidir. Kaliteli bir uyku için uyumadan önce uyku hijyenine dikkat etmek önemlidir. Özellikle yatmadan 1 saat önce ekran temasının kesilmesi önerilmektedir.
Büyümeyi olumlu etkileyen bir diğer konu; fiziksel aktivitedir. Düzenli yapılan fiziksel aktivite boy uzamasını artırır. Bununla birlikte, pasif yaşam tarzı, fastfood ağırlıklı beslenme, uykusuzluk ve kronik stres gibi olumsuz faktörlerden uzak durmak gerekir. Tüm bu konulara dikkat etmenin yanı sıra ebeveynlerin çocuğun büyümesini düzenli olarak takip etmesi, herhangi bir duraksama veya gecikmede erken müdahale açısından oldukça kritiktir.
Çocuklarda büyüme gelişimi ile ilgili şüpheler veya endişeler söz konusuysa Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı ya da Çocuk Endokrinoloji bölümüne başvurulabilir. Doktor çocuğun yaşına göre boyuna, kilosuna, anne baba boyuna göre hesaplanan hedef boyuna ve ergenlik durumuna göre bir değerlendirme yaparak gerekli görürse tahlil planlar.
Çocuk endokrinoloji boy uzamasıyla hormonları ve büyüme plaklarını değerlendirir ve büyüme hormonu eksikliği, hipotiroidizm, Turner sendromu, yapısal büyüme gecikmesi gibi durumları araştırarak, gerekli tanı ve tedaviyi sağlarlar. Gereken durumlarda büyüme hormonu tedavisi gibi medikal müdahaleler de bu branş tarafından planlanır.
Boy uzaması, yaşamın ilk iki yılında en hızlı seyreder; ilk 1 yaşta çocuklar yılda yaklaşık 25 cm uzar. Bu hızlı büyüme 3 yaşından itibaren yavaşlar ve okul çağı boyunca (4-10 yaş arası) yılda ortalama 5-7 cm civarında bir uzama olur. Ancak en dramatik uzama ergenlik döneminde görülür. Kız çocuklarında genellikle 10-12 yaşlarında başlayan bu dönem, erkek çocuklarda 12-14 yaşlarında başlar.
Ergenlikte boy uzama hızı, yılda 8 ila 12 cm’ye kadar çıkabilir. Bu dönemde artan büyüme hormonu ve cinsiyet hormonları (özellikle östrojen ve testosteron) büyüme plaklarını uyarır. Bu nedenle ergenlik öncesi ve esnasındaki birkaç yıl, çocuğun boy potansiyelini en iyi şekilde değerlendirebilmesi açısından kritik bir dönemdir.
Boy uzaması, büyüme plaklarının kapanmasıyla birlikte durur. Bu da genellikle ergenliğin sonuna denk gelir.
Kız çocuklarında büyüme plakları genellikle 15-16 yaşlarında kapanırken, erkeklerde bu süreç 17-18 yaşlarına kadar uzayabilir. Ancak bazı çocuklarda genetik veya hormonal nedenlerle bu plaklar daha erken ya da daha geç kapanabilir. Büyüme plaklarının kapanmasından sonra, herhangi bir doğal boy uzaması mümkün değildir. Bu nedenle büyüme ile ilgili müdahaleler için zamanlama çok önemlidir. Erken tanı konulup uygun tedavi planlandığında, çocuğun boy potansiyeli artırılabilir. Geç kalınmış müdahalelerde ise sonuçlar sınırlı olur.
Sonuç olarak, çocuklarda boy uzaması genetik yapının yanı sıra; beslenme, hormonlar, uyku, fiziksel aktivite ve psikososyal çevre gibi çok sayıda faktöre bağlıdır. Büyüme geriliği şüphesinde zaman kaybetmeden uzmana başvurmak, çocuğun boy potansiyelini en iyi şekilde değerlendirmek açısından kritik önem taşır. Erken yaşlarda yapılan basit müdahaleler büyük farklar yaratabilir.
Uzm. Dr. Özgecan DemirbaşÇocuk Sağlığı ve Hastalıkları UzmanıÇocuk Endokrinoloji Uzmanı
Uzm. Dr. Özgecan Demirbaş